Nacionalni dug (National Debt) predstavlja ukupan iznos neizmirenih obaveza države prema domaćim i stranim poveriocima. Nastaje kada država pozajmljuje novac radi finansiranja javnih rashoda, budžetskog deficita, investicija i drugih državnih potreba koje se ne mogu u potpunosti pokriti prihodima od poreza i drugim javnim prihodima.
Država najčešće pozajmljuje novac izdavanjem dužničkih hartija od vrednosti, kao što su državne obveznice i trezorski zapisi, ali može koristiti i kredite banaka, međunarodnih finansijskih institucija i drugih poverilaca.
Termin Sovereign Debt često se koristi u sličnom značenju i odnosi se na dug suverene države prema njenim poveriocima.
Šta je National Debt?
National Debt je ukupna akumulirana obaveza države koja je nastala zaduživanjem tokom vremena.
Kada država ima budžetski deficit, odnosno kada su njeni rashodi veći od prihoda, razliku može finansirati zaduživanjem. Novo zaduživanje povećava ukupan nacionalni dug, dok otplata glavnice smanjuje iznos duga.
Pojednostavljeno:
Budžetski deficit → novo zaduživanje → povećanje National Debt-a
Otplata glavnice → smanjenje National Debt-a
Nacionalni dug se zato razlikuje od budžetskog deficita. Deficit predstavlja manjak u određenom periodu, najčešće jednoj fiskalnoj godini, dok National Debt predstavlja akumulirani iznos neizmirenog duga.
Kako nastaje nacionalni dug?
Nacionalni dug nastaje kada država pozajmljuje novac kako bi finansirala svoje obaveze i rashode.
Najčešći način finansiranja je izdavanje državnih dužničkih hartija od vrednosti, uključujući:
- državne obveznice (Government Bonds);
- trezorske zapise (Treasury Bills);
- druge državne dužničke instrumente.
Država se može zadužiti i putem direktnih kredita kod domaćih ili međunarodnih finansijskih institucija.
Zašto se država zadužuje?
Država može koristiti zaduživanje za različite namene, uključujući:
- finansiranje budžetskog deficita;
- izgradnju infrastrukture;
- finansiranje javnih investicija;
- servisiranje postojećeg duga;
- finansiranje vanrednih rashoda;
- ublažavanje ekonomskih posledica kriza;
- finansiranje drugih javnih potreba.
Zaduživanje samo po sebi ne određuje da li je javni dug održiv. Za procenu tereta duga važni su, između ostalog, veličina ekonomije, kamatne stope, rokovi dospeća, struktura duga i sposobnost države da ostvaruje prihode i servisira obaveze.
National Debt i Sovereign Debt
National Debt i Sovereign Debt su veoma bliski termini, ali se ne moraju u svakom kontekstu koristiti kao potpuni sinonimi.
National Debt naglašava ukupan akumulirani dug države.
Sovereign Debt naglašava dužničke obaveze suverene države prema njenim poveriocima, posebno u međunarodnom finansijskom kontekstu.
Zbog toga se mogu koristiti kao povezani termini, ali je za glossary korisno zadržati oba pojma ako se za njih pripremaju zasebni članci.
National Debt i Public Debt
Public Debt odnosno javni dug takođe je blisko povezan sa National Debt-om, ali njegov obuhvat može zavisiti od definicije i statističke metodologije.
U nekim kontekstima Public Debt može obuhvatati dug šireg javnog sektora, dok se National Debt koristi za ukupne obaveze centralne države.
Zbog toga ova dva termina ne treba automatski tretirati kao savršene sinonime.
National Debt i Budget Deficit
National Debt i Budget Deficit nisu ista stvar.
Budget Deficit predstavlja situaciju u kojoj država u određenom periodu ima veće rashode od prihoda.
National Debt predstavlja akumulirani iznos neizmirenih obaveza nastalih zaduživanjem.
Na primer, ako država tokom jedne godine ostvari budžetski deficit od 5 milijardi evra i taj deficit finansira zaduživanjem, nacionalni dug se, uz ostale nepromenjene uslove, povećava za iznos novog zaduživanja.
Kako se meri nacionalni dug?
National Debt se može prikazivati kao apsolutni iznos, na primer u milionima ili milijardama evra, dolara ili druge valute.
Međutim, sam iznos duga ne pokazuje uvek koliko je dug veliki u odnosu na ekonomsku snagu države.
Zato se često koristi Debt-to-GDP Ratio, odnosno odnos javnog duga prema BDP-u.
Ovaj pokazatelj poredi iznos duga sa veličinom nacionalne ekonomije i omogućava lakše poređenje između država različite veličine.
Ko drži nacionalni dug?
Poverioci države mogu biti različiti investitori i institucije, uključujući:
- domaće banke;
- strane banke;
- investicione fondove;
- penzione fondove;
- osiguravajuća društva;
- druge finansijske institucije;
- građane i druge privatne investitore;
- centralne banke i međunarodne institucije;
- druge države.
Struktura poverilaca zavisi od zemlje, vrste dužničkih instrumenata i načina na koji država finansira svoje potrebe.
Kamata na nacionalni dug
Država na veliki deo svog duga plaća kamatu (Interest). Troškovi kamata predstavljaju deo državnih rashoda i moraju se finansirati iz javnih prihoda ili dodatnog zaduživanja.
Ako kamatne stope porastu ili država refinansira postojeći dug po višim stopama, troškovi servisiranja duga mogu se povećati.
Zbog toga investitori i ekonomisti prilikom analize National Debt-a ne posmatraju samo njegov ukupan iznos, već i kamatne troškove, prosečnu kamatnu stopu, strukturu dospeća i uslove zaduživanja.
National Debt u odnosu na BDP
Jedan od najčešće korišćenih pokazatelja je:
Debt-to-GDP Ratio = National Debt ÷ GDP × 100
Na primer, ako država ima dug od 600 milijardi €, a njen BDP iznosi 1.000 milijardi €, odnos duga prema BDP-u iznosi:
600 ÷ 1.000 × 100 = 60%
Ovaj pokazatelj ne predstavlja sam po sebi kompletnu procenu održivosti javnog duga, ali omogućava poređenje veličine duga sa veličinom ekonomije.
Ključne karakteristike National Debt-a
Najvažnije karakteristike nacionalnog duga su:
- predstavlja akumulirane neizmirene obaveze države;
- nastaje prvenstveno državnim zaduživanjem;
- najčešće se finansira izdavanjem državnih obveznica i zapisa;
- može uključivati domaće i spoljne obaveze;
- nosi troškove kamata i druge troškove servisiranja;
- može se analizirati kroz Debt-to-GDP Ratio;
- razlikuje se od godišnjeg Budget Deficit-a.
Zaključak
National Debt (nacionalni dug) predstavlja ukupan iznos neizmirenih obaveza države nastalih zaduživanjem. Država se najčešće zadužuje izdavanjem državnih obveznica i drugih dužničkih hartija od vrednosti, ali može koristiti i direktne kredite.
Sovereign Debt je blisko povezan termin koji naglašava dug suverene države, dok je Public Debt širi ili drugačije definisan pojam u zavisnosti od metodologije.
Za razliku od Budget Deficit-a, koji predstavlja manjak prihoda u odnosu na rashode tokom određenog perioda, National Debt predstavlja akumulirani iznos neizmirenih obaveza države.