Government Debt (javni dug / državni dug) predstavlja ukupan iznos obaveza koje je država akumulirala zaduživanjem radi finansiranja budžetskih deficita, javnih rashoda i drugih potreba države. Država se najčešće zadužuje izdavanjem dužničkih hartija od vrednosti, kao što su državne obveznice i trezorski zapisi, ali i putem kredita od domaćih i stranih banaka, međunarodnih finansijskih institucija i drugih kreditora.
Državni dug može biti denominovan u domaćoj ili stranoj valuti, a njegove karakteristike zavise od ročnosti, kamatnih stopa, strukture poverilaca i uslova pod kojima je država pozajmila novac. Pored finansiranja tekućeg budžetskog deficita, država može emitovati novi dug i radi refinansiranja postojećih obaveza koje dospevaju.
Visina državnog duga sama po sebi ne određuje ekonomsku stabilnost zemlje. Za procenu održivosti duga važni su i odnos duga prema BDP-u, troškovi kamata, privredni rast, struktura duga, valutni rizik i sposobnost države da redovno servisira svoje obaveze.
Šta je Government Debt?
Government Debt je ukupan iznos neizmirenih finansijskih obaveza koje je država preuzela kroz zaduživanje.
Kada država tokom određene godine potroši više novca nego što prikupi kroz poreze, doprinose, takse i druge prihode, nastaje budžetski deficit (Budget Deficit). Jedan od načina finansiranja tog deficita jeste novo zaduživanje.
Međutim, državni dug nije isto što i godišnji budžetski deficit.
Budžetski deficit predstavlja manjak između prihoda i rashoda države u određenom periodu, najčešće tokom jedne fiskalne godine.
Government Debt predstavlja akumulirani iznos duga koji proizlazi iz prethodnih i sadašnjih zaduživanja i koji još nije otplaćen.
Drugim rečima:
Deficit je tok, a dug je stanje.
Ako država iz godine u godinu ostvaruje budžetske deficite i finansira ih novim zaduživanjem, njen ukupni dug može da raste.
Kako nastaje državni dug?
Državni dug nastaje kada država pozajmljuje novac od investitora, banaka, međunarodnih finansijskih institucija ili drugih kreditora.
Najčešći načini zaduživanja su:
- izdavanje državnih obveznica,
- izdavanje trezorskih zapisa,
- uzimanje domaćih bankarskih kredita,
- uzimanje kredita od stranih banaka,
- zaduživanje kod međunarodnih finansijskih institucija,
- bilateralni krediti drugih država ili institucija.
Kada država izda obveznicu, investitor joj pozajmljuje novac, a država se obavezuje da će prema uslovima emisije isplaćivati kamatu i vratiti glavnicu po dospeću.
Na taj način nastaje finansijska obaveza države prema vlasniku obveznice.
Zašto se država zadužuje?
Zaduživanje države ne mora automatski značiti da država ima finansijske probleme. Države se zadužuju iz različitih razloga.
Finansiranje budžetskog deficita
Najčešći razlog jeste finansiranje razlike između državnih prihoda i rashoda.
Ako su javni rashodi veći od prihoda, država može deo razlike finansirati zaduživanjem.
Finansiranje infrastrukturnih projekata
Država može koristiti pozajmljena sredstva za izgradnju:
- puteva,
- železnica,
- škola,
- bolnica,
- energetskih objekata,
- vodovodne i druge infrastrukture.
Takvo zaduživanje može biti povezano sa dugoročnim javnim investicijama.
Refinansiranje postojećeg duga
Država često emituje novi dug kako bi otplatila dug koji dospeva.
To se naziva refinansiranje duga (Debt Refinancing).
Refinansiranje ne mora značiti povećanje ukupnog duga. Na primer, država može novom obveznicom od 1 milijarde evra zameniti obveznicu od 1 milijarde evra koja dospeva.
Finansiranje vanrednih potreba
Države mogu povećati zaduživanje tokom ekonomskih kriza, prirodnih katastrofa, pandemija ili drugih vanrednih okolnosti kada javni rashodi značajno porastu ili prihodi padnu.
Kako se država zadužuje izdavanjem obveznica?
Jedan od najvažnijih načina finansiranja Government Debt jeste izdavanje državnih obveznica (Government Bonds).
Na primer, država može izdati obveznice ukupne vrednosti od 500 miliona evra sa rokom dospeća od 10 godina.
Investitori kupuju te obveznice i državi obezbeđuju 500 miliona evra. Zauzvrat, država prema uslovima emisije plaća kamatu i na kraju perioda vraća glavnicu.
Za investitora državna obveznica predstavlja finansijsku imovinu.
Za državu ista obveznica predstavlja obavezu, odnosno deo državnog duga.
Vrste državnog duga
Government Debt može se posmatrati prema različitim kriterijumima.
Domaći dug
Domestic Government Debt predstavlja dug koji je uglavnom izdat na domaćem finansijskom tržištu i može biti denominovan u domaćoj valuti.
Kupci mogu biti domaće banke, penzioni fondovi, investicioni fondovi, osiguravajuće kompanije, kompanije i drugi investitori.
Spoljni dug države
External Government Debt predstavlja obaveze države prema poveriocima iz inostranstva.
To mogu biti:
- strane banke,
- međunarodne finansijske institucije,
- strane države,
- međunarodni investitori.
Spoljni dug može biti posebno važan kada je denominovan u stranoj valuti, jer promene deviznog kursa mogu uticati na iznos obaveza izražen u domaćoj valuti.
Kratkoročni dug
Kratkoročni državni dug dospeva u relativno kratkom periodu i često se koristi za upravljanje likvidnošću države.
Primer su trezorski zapisi (Treasury Bills).
Dugoročni dug
Dugoročni državni dug ima duži rok dospeća i najčešće se povezuje sa državnim obveznicama.
Duža ročnost omogućava državi da rasporedi otplatu obaveza na duži period, ali uslovi zaduživanja zavise od kamatnih stopa i procene kreditnog rizika.
Government Debt i Sovereign Debt
Termini Government Debt i Sovereign Debt često se koriste kao sinonimi, ali postoji nijansa u njihovoj upotrebi.
Government Debt je opšti termin za dug države ili vlade.
Sovereign Debt se češće koristi u međunarodnim finansijama i naglašava dug suverene države prema domaćim ili stranim poveriocima.
U mnogim finansijskim tekstovima ova dva termina označavaju praktično istu ekonomsku kategoriju.
Government Debt i Public Debt
Termin Public Debt takođe se često prevodi kao javni dug.
Međutim, obuhvat javnog duga može zavisiti od definicije koja se koristi u konkretnoj statistici ili pravnom okviru. U nekim slučajevima public debt može obuhvatati širi skup obaveza sektora države, dok se Government Debt koristi u užem smislu za obaveze centralne vlade.
Zbog toga pri poređenju podataka različitih država treba proveriti tačnu metodologiju obračuna.
Odnos državnog duga prema BDP-u
Jedan od najčešće korišćenih pokazatelja za analizu državnog duga jeste:
Debt-to-GDP Ratio = Državni dug ÷ BDP × 100
Na primer, ako država ima dug od 60 milijardi evra, a njen BDP iznosi 100 milijardi evra, odnos duga prema BDP-u je:
60 ÷ 100 × 100 = 60%
Ovaj pokazatelj omogućava poređenje veličine duga sa veličinom ekonomije.
Međutim, odnos duga prema BDP-u nije sam po sebi dovoljan za procenu održivosti duga. Važni su i kamatni troškovi, prosečna ročnost duga, valuta u kojoj je dug izražen, struktura poverilaca, ekonomski rast i drugi faktori.
Šta znači servisiranje državnog duga?
Servisiranje duga (Debt Service) predstavlja izvršavanje obaveza koje proizlaze iz državnog duga.
To prvenstveno uključuje:
- plaćanje kamata,
- otplatu glavnice,
- druge ugovorene obaveze povezane sa zaduživanjem.
Ako država ima veliki dug, a kamatne stope su visoke, troškovi servisiranja duga mogu zauzeti značajan deo državnog budžeta.
To može smanjiti sredstva koja država može koristiti za druge javne rashode ili investicije.
Kamatne stope i Government Debt
Trošak državnog zaduživanja zavisi od kamatnih stopa i uslova po kojima država može da pozajmi novac.
Ako tržišne kamatne stope rastu, novo zaduživanje može postati skuplje.
Međutim, uticaj viših kamatnih stopa na ukupan trošak duga ne mora biti trenutan. Ako država ima veliki deo duga sa dugom ročnošću i fiksnom kamatnom stopom, postojeći dug može ostati pod istim kamatnim uslovima sve do dospeća.
Problem može nastati kada se postojeći dug refinansira po višim kamatnim stopama.
Kreditni rejting države
Kreditni rejting predstavlja procenu kreditne sposobnosti države koju daju rejting agencije.
Na procenu mogu uticati:
- nivo i struktura državnog duga,
- odnos duga prema BDP-u,
- fiskalni deficit,
- ekonomski rast,
- stabilnost institucija,
- sposobnost servisiranja duga,
- spoljne finansijske obaveze,
- stanje deviznih rezervi i drugi faktori.
Viši kreditni rizik može dovesti do toga da investitori zahtevaju veću kamatu za kupovinu državnog duga.
Zbog toga država sa slabijom kreditnom sposobnošću može imati veće troškove zaduživanja.
Da li je visok Government Debt uvek loš?
Ne može se samo na osnovu veličine duga zaključiti da li je zaduženost države održiva.
Važno je posmatrati:
- koliko brzo dug raste,
- koliko košta njegovo servisiranje,
- koliko dugo traje prosečna ročnost,
- u kojoj valuti je dug denominovan,
- ko su poverioci,
- koliko brzo raste ekonomija,
- koliki su budžetski prihodi,
- kakva je struktura državne potrošnje.
Na primer, država sa relativno visokim dugom može imati drugačiji nivo rizika od države sa istim odnosom duga prema BDP-u, ali višim kamatnim troškovima i kraćom ročnošću duga.
Government Debt i inflacija
Inflacija može uticati na državni dug na više načina.
Ako je dug denominovan u domaćoj valuti i ima fiksnu nominalnu kamatnu stopu, viša inflacija može smanjiti realnu vrednost postojećih nominalnih obaveza.
Sa druge strane, visoka inflacija može dovesti do viših kamatnih stopa, što može povećati troškove budućeg zaduživanja.
Efekat inflacije zato zavisi od strukture državnog duga, ročnosti, kamatnih stopa i očekivanja na finansijskim tržištima.
Government Debt i devizni kurs
Valutna struktura duga je posebno važna za države čiji je značajan deo duga denominovan u stranoj valuti.
Ako domaća valuta oslabi u odnosu na valutu u kojoj je dug denominovan, iznos tog duga izražen u domaćoj valuti raste.
Na primer, ako država duguje 1 milijardu evra, slabljenje domaće valute prema evru povećava domaću valutnu vrednost te obaveze.
Zbog toga je valutni rizik jedan od važnih elemenata upravljanja državnim dugom.
Primer državnog duga
Pretpostavimo da država ima:
- prihod budžeta: 50 milijardi evra
- javne rashode: 55 milijardi evra
- postojeći dug: 80 milijardi evra
Budžetski deficit iznosi:
55 − 50 = 5 milijardi evra
Ako država ceo deficit finansira novim zaduživanjem i nema drugih promena, njen dug bi se povećao sa 80 na približno 85 milijardi evra.
Ako BDP države iznosi 150 milijardi evra, odnos duga prema BDP-u pre novog zaduživanja bio bi:
80 ÷ 150 × 100 = 53,3%
Nakon povećanja duga na 85 milijardi evra:
85 ÷ 150 × 100 = 56,7%
Ovaj primer pokazuje razliku između godišnjeg budžetskog deficita i ukupnog državnog duga.
Government Debt u Srbiji
U Srbiji se državni odnosno javni dug koristi za finansiranje budžetskih potreba, refinansiranje postojećih obaveza i druge potrebe države.
Država se može zaduživati na domaćem i međunarodnom finansijskom tržištu, uključujući emisiju državnih hartija od vrednosti i korišćenje kredita međunarodnih finansijskih institucija.
Za analizu državnog duga Srbije važno je posmatrati:
- ukupan javni dug,
- odnos javnog duga prema BDP-u,
- domaći i spoljni dug,
- valutnu strukturu,
- strukturu kamatnih stopa,
- prosečnu ročnost,
- troškove servisiranja duga,
- budžetski deficit i ekonomski rast.
Podaci o javnom dugu i državnim finansijama objavljuju se kroz zvanične institucije i relevantne statističke i budžetske dokumente.
Government Debt i investitori
Državne obveznice predstavljaju jednu od osnovnih kategorija finansijske imovine na međunarodnim tržištima.
Investitori pri kupovini državnih obveznica mogu analizirati:
- kreditni rizik države,
- kamatnu stopu,
- prinos do dospeća,
- rok dospeća,
- valutni rizik,
- inflaciju,
- likvidnost obveznice.
Državne obveznice država sa razvijenim i likvidnim finansijskim tržištima mogu imati važnu ulogu u portfolijima investitora, ali državni dug nije automatski bezrizičan.
Kreditni i valutni rizik mogu biti značajni, posebno kod država sa slabijom kreditnom sposobnošću ili dugom denominovanim u stranoj valuti.
Government Debt vs. Budget Deficit
Ova dva pojma treba jasno razlikovati.
Budget Deficit (budžetski deficit) predstavlja razliku između državnih prihoda i rashoda tokom određenog perioda.
Government Debt (državni dug) predstavlja akumulirane neizmirene obaveze nastale prethodnim zaduživanjem.
Jednostavno:
Budžetski deficit = godišnji manjak
Government Debt = akumulirani dug
Ako država ima deficit i finansira ga zaduživanjem, deficit može doprineti povećanju državnog duga.
Zaključak
Government Debt predstavlja ukupan iznos obaveza koje je država preuzela kroz zaduživanje. Države se zadužuju prvenstveno radi finansiranja budžetskih deficita, javnih investicija, vanrednih potreba i refinansiranja postojećeg duga.
Državni dug može biti domaći ili spoljni, kratkoročni ili dugoročni, a može biti denominovan u domaćoj ili stranoj valuti. Njegov značaj ne određuje samo njegova nominalna veličina, već i odnos prema BDP-u, troškovi servisiranja, kamatne stope, valuta, ročnost i sposobnost države da uredno izvršava svoje obaveze.
Zbog toga se Government Debt ne posmatra izolovano. Za razumevanje finansijskog položaja države potrebno je analizirati ga zajedno sa budžetskim deficitom, ekonomskim rastom, kamatnim troškovima, inflacijom, kreditnim rejtingom i strukturom javnih finansija.