Option Contract (ugovor o opciji) je finansijski derivativni ugovor koji kupcu daje pravo, ali ne i obavezu, da kupi ili proda osnovnu imovinu (Underlying Asset) po unapred određenoj izvršnoj ceni (Strike Price), na ili pre datuma isteka (Expiration Date), u zavisnosti od vrste opcije.
Za sticanje tog prava kupac plaća premiju opcije (Option Premium) prodavcu, odnosno piscu opcije (Option Writer). Prodavac prima premiju i preuzima obavezu da ispuni uslove ugovora ako kupac izvrši opciju i ako dođe do dodele opcije.
Osnovna imovina može biti akcija, berzanski indeks, valuta, roba, futures ugovor ili drugi finansijski instrument.
Šta je Option Contract?
Ugovor o opciji određuje osnovne uslove pod kojima kupac može ostvariti svoje pravo. Među najvažnijim elementima ugovora su:
- Underlying Asset – osnovna imovina;
- Strike Price – izvršna cena;
- Expiration Date – datum isteka;
- Option Premium – premija koju kupac plaća;
- vrsta opcije – Call ili Put;
- veličina ugovora, odnosno broj jedinica osnovne imovine na koje se ugovor odnosi;
- način i pravila izvršenja.
Kod standardizovanih berzanskih opcija na akcije u SAD, jedan ugovor često predstavlja 100 akcija, ali veličina ugovora može biti prilagođena u određenim situacijama, na primer nakon podele akcija, određenih korporativnih akcija ili drugih događaja.
Vrste Option Contract – ugovora o opciji
Dve osnovne vrste opcionih ugovora su:
- Call Option – kupovna opcija
- Put Option – prodajna opcija
Call Option – kupovna opcija
Call Option daje kupcu pravo, ali ne i obavezu, da kupi osnovnu imovinu po izvršnoj ceni.
Kupac call opcije obično očekuje da će cena osnovne imovine porasti dovoljno da opcija postane profitabilna nakon uračunavanja plaćene premije.
Prodavac call opcije prima premiju, ali preuzima obavezu da proda osnovnu imovinu po izvršnoj ceni ako bude dodeljen.
Put Option – prodajna opcija
Put Option daje kupcu pravo, ali ne i obavezu, da proda osnovnu imovinu po izvršnoj ceni.
Kupac put opcije obično očekuje pad cene osnovne imovine.
Prodavac put opcije prima premiju i preuzima obavezu da kupi osnovnu imovinu po izvršnoj ceni ako bude dodeljen.
Kako funkcioniše kupovina call opcije?
Pretpostavimo da se akcija kompanije ABC trguje po ceni od 25 USD.
Investitor kupuje jedan call ugovor sa:
- izvršnom cenom od 25 USD;
- premijom od 1,50 USD po akciji;
- veličinom ugovora od 100 akcija.
Ukupna premija iznosi:
1,50 × 100 = 150 USD
Ako se akcija na datum isteka nalazi na 35 USD, call opcija ima intrinzičnu vrednost od:
35 − 25 = 10 USD po akciji
Za 100 akcija to je:
10 × 100 = 1.000 USD
Pošto je investitor platio premiju od 150 USD, njegov neto profit, pre transakcionih troškova, iznosi:
1.000 − 150 = 850 USD
Važno je razlikovati vrednost opcije od profita investitora. Vrednost opcije u ovom primeru je 1.000 USD, dok je profit nakon plaćene premije 850 USD.
Ako se akcija na datum isteka nalazi na 25 USD ili niže, call opcija nema pozitivnu intrinzičnu vrednost i kupac je može pustiti da istekne. Njegov gubitak iznosi plaćenu premiju od 150 USD.
Tačka pokrića kod call opcije
Kod jednostavne kupljene call opcije na datum isteka, tačka pokrića (Break-Even Point) približno se dobija kao:
Strike Price + Option Premium po akciji
U prethodnom primeru:
25 + 1,50 = 26,50 USD
Ako je cena akcije na isteku 26,50 USD, investitor je približno na nuli pre transakcionih troškova.
Ako je cena iznad 26,50 USD, ostvaruje profit.
Ako je cena ispod 26,50 USD, ostvaruje gubitak.
Prodaja call opcije
Prodavac call opcije prima premiju, ali preuzima obavezu ako kupac izvrši opciju i ako bude dodeljen.
Ako je cena osnovne imovine na isteku ispod izvršne cene, opcija može isteći bezvredno i prodavac zadržava primljenu premiju.
Ako cena osnovne imovine poraste iznad izvršne cene, prodavac call opcije može imati gubitak.
Kod nepokrivene call opcije (Naked Call) potencijalni gubitak može biti teoretski neograničen, jer cena osnovne imovine nema gornju granicu.
Zato nije pravilno reći da prodavac call opcije ima „neograničen profitni potencijal“. Njegov maksimalni prihod od premije je ograničen, dok kod nepokrivene call opcije potencijalni gubitak može biti neograničen.
Kako funkcioniše kupovina put opcije?
Pretpostavimo da se akcija kompanije XYZ trguje po ceni od 100 USD.
Investitor kupuje put opciju sa:
- izvršnom cenom od 100 USD;
- premijom od 10 USD po akciji;
- veličinom ugovora od 100 akcija.
Ukupna premija iznosi:
10 × 100 = 1.000 USD
Ako cena akcije padne na 80 USD, put opcija ima intrinzičnu vrednost:
100 − 80 = 20 USD po akciji
Za 100 akcija:
20 × 100 = 2.000 USD
Neto profit investitora, pre transakcionih troškova, iznosi:
2.000 − 1.000 = 1.000 USD
Ako cena akcije ostane iznad 100 USD, put opcija nema pozitivnu intrinzičnu vrednost i može isteći bezvredno. Gubitak kupca tada iznosi plaćenu premiju od 1.000 USD.
Tačka pokrića kod put opcije
Kod kupljene put opcije tačka pokrića na datum isteka približno iznosi:
Strike Price − Option Premium po akciji
U prethodnom primeru:
100 − 10 = 90 USD
Ako je cena akcije na isteku 90 USD, investitor je približno na nuli pre transakcionih troškova.
Ako cena padne ispod 90 USD, ostvaruje profit.
Ako ostane iznad 90 USD, ostvaruje gubitak.
Prodaja put opcije
Prodavac put opcije prima premiju, ali preuzima obavezu da kupi osnovnu imovinu po izvršnoj ceni ako kupac izvrši opciju i ako prodavac bude dodeljen.
Ako cena osnovne imovine ostane iznad izvršne cene, put opcija može isteći bezvredno i prodavac zadržava premiju.
Ako cena značajno padne ispod izvršne cene, prodavac može pretrpeti gubitak.
Kod prodaje put opcije potencijalni gubitak je velik, iako je teorijski ograničen jer cena akcije ne može pasti ispod nule.
Primene Option Contract – ugovora o opciji
Opcionim ugovorima se može trgovati iz različitih razloga.
Hedging – zaštita od rizika
Investitor koji već poseduje akcije može kupiti put opciju kako bi ograničio potencijalni gubitak od pada njihove cene.
Na primer, investitor poseduje akciju koja trenutno vredi 100 USD i kupuje put opciju sa izvršnom cenom od 90 USD. Ako cena akcije značajno padne, put opcija može povećati svoju vrednost i tako delimično ili u velikoj meri nadoknaditi gubitak na akciji, u zavisnosti od uslova i plaćene premije.
Trošak ove zaštite je premija opcije.
Špekulacija na rast cene
Investitor koji očekuje rast cene osnovne imovine može kupiti call opciju.
Prednost za kupca je što je maksimalni gubitak, po pravilu, ograničen na plaćenu premiju, dok je kod call opcije potencijalna dobit teoretski neograničena ako cena osnovne imovine može neograničeno da raste.
Špekulacija na pad cene
Investitor koji očekuje pad cene može kupiti put opciju.
Kod kupljene put opcije maksimalni gubitak je ograničen na plaćenu premiju, dok potencijalna dobit raste kako se cena osnovne imovine približava nuli.
Ostvarivanje prihoda od premije
Prodavci opcija mogu koristiti različite strategije kojima primaju premiju. Međutim, primanje premije ne znači da je prihod bez rizika. Prodavac preuzima ugovornu obavezu i može pretrpeti znatno veći gubitak od primljene premije.
Američke i evropske opcije
Opcioni ugovori mogu imati različita pravila izvršenja.
American-style option može se, prema pravilima ugovora, izvršiti bilo kada do datuma isteka.
European-style option može se izvršiti samo na datum isteka.
Ovi nazivi ne označavaju nužno mesto na kojem se opcijom trguje. Oni opisuju način izvršenja opcije.
Vrednost Option Contract – ugovora o opciji
Vrednost opcije zavisi od više faktora. Najvažniji su:
- cena osnovne imovine;
- izvršna cena;
- vreme do isteka;
- očekivana volatilnost;
- kamatne stope;
- očekivane dividende, kada je osnovna imovina akcija koja isplaćuje dividendu.
Premija opcije može se posmatrati kroz dve osnovne komponente:
Option Premium = Intrinsic Value + Time Value
Intrinsic Value predstavlja neposrednu ekonomsku vrednost opcije, dok Time Value predstavlja deo premije koji odražava preostalo vreme i mogućnost povoljne promene tržišnih uslova pre isteka.
Rizici Option Contract – ugovora o opciji
Rizik zavisi od toga da li investitor kupuje ili prodaje opciju i od konkretne strategije.
Kod kupca opcije najveći mogući gubitak je, po pravilu, plaćena premija.
Kod prodavca opcije rizik može biti znatno veći. Kod nekih strategija može biti veoma velik, a kod nepokrivene call opcije potencijalni gubitak je teoretski neograničen.
Zbog toga opcije nisu jednostavno sredstvo za ostvarivanje profita. Njihova vrednost zavisi od više faktora, a opcija može isteći bezvredno čak i kada se cena osnovne imovine pomeri u očekivanom smeru, ako se ne pomeri dovoljno ili ako promena ne nadoknadi plaćenu premiju.
Option Contract i važni pojmovi
Za razumevanje opcionih ugovora važno je poznavati:
- Underlying Asset – osnovna imovina;
- Strike Price – izvršna cena;
- Option Premium – premija opcije;
- Expiration Date – datum isteka;
- Call Option – kupovna opcija;
- Put Option – prodajna opcija;
- Option Writer – prodavac/pisac opcije;
- In-The-Money (ITM) – u novcu;
- At-The-Money (ATM) – na novcu;
- Out-of-The-Money (OTM) – van novca;
- Intrinsic Value – intrinzična vrednost;
- Time Value – vremenska vrednost;
- Option Exercise – izvršenje opcije;
- Option Assignment – dodela opcije.
Zaključak
Option Contract (ugovor o opciji) predstavlja ugovor kojim kupac stiče pravo, ali ne i obavezu, da kupi ili proda osnovnu imovinu po unapred određenoj izvršnoj ceni, u skladu sa uslovima ugovora.
Kupac za to pravo plaća Option Premium, dok prodavac opcije prima premiju i preuzima odgovarajuću ugovornu obavezu.
Call opcije koriste se kada investitor želi izloženost potencijalnom rastu cene, dok put opcije omogućavaju izloženost padu cene ili zaštitu postojeće pozicije.
Opcioni ugovori mogu služiti za hedžing, upravljanje rizikom i špekulaciju, ali njihov rezultat zavisi od odnosa između cene osnovne imovine, izvršne cene, premije, vremena do isteka i drugih tržišnih faktora.