Put Option, odnosno prodajna opcija, jeste finansijski derivat koji kupcu daje pravo, ali ne i obavezu, da proda osnovnu imovinu (Underlying Asset) po unapred određenoj izvršnoj ceni (Strike Price) na datum isteka ili do njega, u zavisnosti od vrste opcije.
Kupac put opcije plaća premiju (Option Premium) za ovo pravo. Put opcija obično dobija na vrednosti kada cena osnovne imovine pada, jer kupac ima pravo da je proda po unapred utvrđenoj ceni koja može biti viša od njene tržišne cene.
Put opcija može služiti za špekulaciju na pad cene, ali i za zaštitu postojeće investicije. Strategija u kojoj investitor kupuje put opciju kao zaštitu od pada vrednosti imovine naziva se Protective Put.
Šta je Put Option?
Put Option je ugovor koji kupcu daje pravo da proda određenu osnovnu imovinu po izvršnoj ceni (Strike Price) u skladu sa uslovima ugovora.
Kupac opcije nije obavezan da iskoristi ovo pravo. Ako tržišna cena osnovne imovine nije povoljna za izvršenje opcije, kupac može dozvoliti da opcija istekne.
Prodavac opcije, odnosno Option Writer, za preuzimanje ove obaveze prima premiju.
Kod kupovine put opcije, maksimalni gubitak kupca je, u uobičajenom slučaju, iznos plaćene premije ako opcija istekne bez vrednosti. Kod prodavca put opcije rizik može biti znatno veći.
Kako funkcioniše Put Option?
Pretpostavimo da akcija kompanije ABC trenutno vredi 100 USD, a investitor očekuje da bi njena cena mogla pasti.
Investitor kupuje put opciju sa:
- Strike Price: 100 USD
- Option Premium: 5 USD po akciji
- Expiration Date: određeni budući datum
- Contract Size: 100 akcija, ako je reč o standardnom akcionom opcionom ugovoru
Ako cena akcije padne na 80 USD, put opcija ima unutrašnju vrednost od:
100 USD − 80 USD = 20 USD po akciji
Ako se zanemare drugi troškovi, neto rezultat kupca pri isteku bio bi:
20 USD − 5 USD = 15 USD po akciji
Za standardni ugovor od 100 akcija:
15 USD × 100 = 1.500 USD
Dakle, 1.500 USD predstavlja neto dobit od opcione pozicije, a ne ukupnu vrednost akcija koje se mogu prodati.
Ako cena akcije na isteku bude iznad 100 USD, opcija nema unutrašnju vrednost i, ako se ne proda ranije, može isteći bez vrednosti. U tom slučaju kupac gubi plaćenu premiju od 500 USD.
Unutrašnja vrednost Put Option
Unutrašnja vrednost (Intrinsic Value) put opcije izračunava se kao:
Intrinsic Value = Strike Price − Market Price
Ako je rezultat negativan, unutrašnja vrednost se smatra nulom.
Može se prikazati i formulom:
Intrinsic Value of Put = max(Strike Price − Spot Price, 0)
Na primer, ako je izvršna cena 100 USD, a tržišna cena osnovne imovine 80 USD, unutrašnja vrednost je 20 USD po jedinici osnovne imovine.
Međutim, unutrašnja vrednost nije isto što i neto dobit investitora. Za izračunavanje neto rezultata mora se uzeti u obzir plaćena premija i eventualni drugi troškovi.
Put Option u novcu, bez novca i na novcu
Put opcija može biti:
In-The-Money (ITM)
Put opcija je u novcu kada je tržišna cena osnovne imovine ispod izvršne cene.
Na primer:
- Strike Price = 100 USD
- Market Price = 80 USD
Opcija je ITM i ima unutrašnju vrednost od 20 USD po akciji.
Out-of-The-Money (OTM)
Put opcija je bez novca kada je tržišna cena osnovne imovine iznad izvršne cene.
Na primer:
- Strike Price = 100 USD
- Market Price = 120 USD
Put opcija nema unutrašnju vrednost.
At-The-Money (ATM)
Put opcija je na novcu kada je tržišna cena osnovne imovine približno jednaka izvršnoj ceni.
Na primer:
- Strike Price = 100 USD
- Market Price ≈ 100 USD
Put Option i datum isteka
Put opcija ima datum isteka (Expiration Date) do kojeg se pravo iz opcije može iskoristiti, u skladu sa pravilima konkretne opcije.
Kako se datum isteka približava, opcija može gubiti deo svoje vremenske vrednosti (Time Value), ali brzina i obim tog pada zavise od više faktora.
Zbog toga ne postoji univerzalno pravilo da je za kupovinu put opcije „najbolje“ izabrati ugovor koji traje 45 ili 60 dana. Odgovarajući rok zavisi od strategije investitora, očekivanog kretanja cene i drugih karakteristika opcije.
Put Option i Protective Put
Protective Put je strategija u kojoj investitor koji poseduje osnovnu imovinu, najčešće akcije, kupuje put opciju kao zaštitu od pada njene vrednosti.
Na primer, investitor poseduje akciju vrednu 100 USD i kupuje put opciju sa strike cenom od 95 USD.
Ako cena akcije značajno padne, put opcija može povećati svoju vrednost i time delimično nadoknaditi gubitak na akciji.
Zbog toga se Protective Put često opisuje kao oblik osiguranja portfolija, ali zaštita nije besplatna — investitor za put opciju plaća premiju.
Put Option i Call Option
Osnovna razlika između put i call opcije je sledeća:
| Put Option | Call Option |
|---|---|
| Daje pravo na prodaju | Daje pravo na kupovinu |
| Kupac obično profitira od pada cene osnovne imovine | Kupac obično profitira od rasta cene osnovne imovine |
| Strike Price je cena po kojoj se osnovna imovina može prodati | Strike Price je cena po kojoj se osnovna imovina može kupiti |
| Kupac plaća premiju | Kupac plaća premiju |
Na kojim sredstvima postoje Put Options?
Put opcije mogu postojati na različitim vrstama osnovne imovine i finansijskih instrumenata, u zavisnosti od konkretnog tržišta.
Mogu biti povezane sa:
- akcijama;
- berzanskim indeksima;
- valutama;
- robama;
- fjučers ugovorima;
- drugim finansijskim instrumentima.
Uslovi ugovora, veličina ugovora, način izvršenja i datum isteka zavise od konkretnog opcionog proizvoda.
Zaključak
Put Option, odnosno prodajna opcija, daje kupcu pravo, ali ne i obavezu, da proda osnovnu imovinu po unapred određenoj izvršnoj ceni do datuma isteka ili na datum isteka, u zavisnosti od vrste opcije.
Vrednost put opcije uglavnom raste kada cena osnovne imovine pada, dok kupac opcije za ovo pravo plaća premiju.
Put opcije mogu se koristiti za špekulaciju na pad cene, ali i za zaštitu postojeće investicije kroz strategiju Protective Put.